Kiedy zapoznawałem się z materiałami archiwalnymi dotyczącymi ZHP w II RP byłem zaskoczony  faktem jak szybko w ZHP rosła świadomość konieczności opierania decyzji władz harcerskich na „twardych danych” – analizach, liczbach, badaniach wewnętrznych. I to wszystko przy możliwościach zupełnie nieporównywalnych z dzisiejszymi.

Truizmem jest stwierdzenie, że nie było wówczas Internetu, ale trzeba też sobie uświadomić, że wszelkie obliczenia statystyczne robione były “ręcznie”, metodologia badań nie była tak rozwinięta, brak było fachowców do analizy danych, a samo wypełnianie i przesyłanie licznych kwestionariuszy przez drużynowych i komendy było uciążliwe, kosztowe i czasochłonne. Jednak system działał. Mało tego, działalność sprawozdawcza, analityczna i badawcza potrafiła dostarczyć mnóstwo przydatnej wiedzy o organizacji i jej członkach władzom ZHP, które mogły i chciały z niej korzystać i dzięki temu rzadziej podejmować decyzje w oparciu tylko o własną intuicję. Bardzo szybko zresztą zauważono, że takie “zarządzanie przez intuicje” nie przynosi dobrych rezultatów. Już w 1924 r. T. Strumiłło stwierdzał, że:
“Zlekceważono na Zjeździe [Walnym ZHP] rzecz bardzo ważną: sprawozdania roczne; przyjęto je wprawdzie do wiadomości na komisjach i plenum, ale nie widać było zgoła zainteresowania podanymi w nim faktami, zestawieniami, charakterystyką pracy i jej dorobków. To niedobrze. Jeżeli traktujemy tę naszą pracę poważnie, musimy sprawozdania roczne studiować pilnie i dyskutować wszechstronnie, gdyż tylko tą drogą wytworzymy sobie trafny pogląd na stan i postępy harcerstwa, na dodatnie i ujemny doświadczenia i na kierunek jaki winny przybrać dalsze nasze wysiłki. [...] warto również pamiętać, że mamy w nich ważny materiał do propagandy.”

Co więc takiego robiono wówczas – ponad 70 lat temu – co inspiruje i budzi podziw nawet dzisiaj? Przede wszystkim rozbudowany, rozwijający się system sprawozdawczy, na którego szczycie funkcjonował specjalistyczny (powołany w 1936 r. przy Wydziale Organizacyjnym GKH-y) Referat Statystyczny. System obejmował, m.in., zestawienia statystyczne sprawności i stopni, komend hufców, raporty roczne, raporty wizytacyjne, metryki (opisy) terenów obozowych (letnich i zimowych). Nadmiar druków sprawozdawczych był bardzo uciążliwy dla drużyn, jednak mimo to obowiązki sprawozdawcze wypełniała przytłaczająca większość jednostek organizacyjnych (w 1935 r. tylko 6% jednostek w OH-y nie przesłało raportów rocznych). Szczegółowość danych, w niektórych okresach sprawozdawczych, pozwalała odpowiedzieć na pytania: w której chorągwi dana sprawność zuchowa została zdobyta największa ilość razy, a w której wcale?, ilu harcerzy umie pływać? lub ile rowerów stanowi własność drużyny, a ile osobistą harcerzy? Ta ostatnia informacja była wykorzystywana np. przy planowaniu jednego ze zlotów harcerskich, gdzie decydowano, czy uczestnicy mogą przyjechać na rowerach w celu ograniczenia kosztów transportu.

Działalność badawcza to drugi bardzo ważny obszar dostarczający danych władzom harcerskim. Informacje o pierwszym badaniu pochodzą z 1919 r. Przeprowadzono wówczas ankietę, która miała pokazać jaka jest ówczesna kondycja harcerstwa. Wśród najczęściej wymienianych odpowiedzi negatywnych stwierdzano, że “harcerstwo jest powierzchowne, płytkie, na pokaz” i że “wpływ harcerstwa na młodzież nie-harcerską jest niewielki”. W latach 1921-1922 przeprowadzono ankietę wśród drużyn męskich na próbie 1 000 respondentów. W 1925 r. zrealizowano anonimową ankietę dotyczącą Prawa Harcerskiego, skierowaną do harcerzy starszych i instruktorów. Pytano o to, które punkty PH najtrudniej zachować, o przestrzeganie abstynencji (alkoholowej, tytoniowej), o częstotliwość nieprzestrzegania nakazu abstynencji, o sferę życia seksualnego harcerzy oraz o możliwość uzupełnienia tekstu prawa harcerskiego i jego interpretacji. Rozpoczęto również ewaluację kursów instruktorskich (1926) – na kursach chorągwi Warszawskiej i Stołecznej  stwierdzono np. że 42,5% uczestników kursów odczuwa brak snu – zmieniono więc rozkład zajęć. W 1924r. Dział Skarbowy NZHP przygotował badanie ankietowe umożliwiające zestawienie wszystkich kosztów obozów oraz źródeł ich pokrycia. W 1933 r. przeprowadzono badania poprzedzające wybór typu jachtu szkoleniowego dla HOM. Na ich podstawie podjęto decyzje o zamówieniu w stoczni fińskiej 10 jachtów typu “Wingboot”.

W drugiej połowie lat trzydziestych zaczęła być widoczna profesjonalizacja prowadzonych w ZHP badań. W 1935 r. prowadzono badania nad koedukacyjnością gromad zuchowych na dwóch, sześciotygodniowych koloniach doświadczalnych, we współpracy z profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na Zlocie w Spale 1 000 osób zostało przebadanych serią testów psychologicznych, które miały także być zastosowane w innych obozach także nie-harcerskich i których wyniki miały pozwolić na porównanie wartości metod harcerskich z innymi metodami wychowawczymi.
Ukoronowaniem tych wszystkich działań było powołanie w 1938 r. specjalistycznej komórki badawczej – Referatu Studiów – której celem była  “analiza życia Organizacji Harcerzy”.

Dziś “analizę życia organizacji” prowadzi wiele organizacji skautowych. Mają zaawansowane systemy ewidencji członków, na bieżąco korzystają z zaawansowanych statystyk ewidencyjnych, prowadzą badania wewnętrzne wspólnie z uniwersytetami, zlecają badania zewnętrzne profesjonalnyjm agencjom badawczym. Pozyskują informacje od swych członków przy pomocy nowoczesnych technologii (badania internetowe i wywiady telefoniczne). I bardzo dobrze. Dzięki temu łatwiej im podejmować decyzje i wdrażać rozwiązania, które bardziej skutecznie realizują ich wychowawcze misje.

Ten tekst pierwotnie ukazał się na blogu ZHP24.net.